การพัฒนาเทคนิคการขยายพันธุ์เอื้องเข็มแดง กล้วยไม้หายากในสภาพปลอดเชื้อ

บทคัดย่อ

วัตถุประสงค์และที่มา : ประเทศไทยเป็นแหล่งทรัพยากรทางชีวภาพที่สำคัญของโลก เนื่องจากตั้งอยู่บนรอยต่อเขตการกระจายพันธุ์ของพืชจาก 3 ภูมิภาค ได้แก่ อินโดจีน อินโด-มลายัน และอินโด-เบอร์มีส ส่งผลให้เกิดความหลากหลายของทรัพยากรธรรมชาติ โดยเฉพาะอย่างยิ่งพืชในวงศ์กล้วยไม้ นับเป็นหนึ่งในกลุ่มพืชที่มีความสำคัญทั้งในเชิงนิเวศวิทยาและเศรษฐกิจมากที่สุดกลุ่มหนึ่ง เอื้องเข็มแดงเป็นกล้วยไม้อิงอาศัยที่มีลักษณะดอกโดดเด่นสะดุดตาและกำลังเผชิญกับสถานการณ์ที่เปราะบางต่อการสูญพันธุ์ ซึ่งปัจจุบันถูกจัดเป็นพืชหายากในประเทศไทย และมีรายงานการลดลงของประชากรในธรรมชาติอย่างรวดเร็ว สาเหตุหลักเกิดจากการเปลี่ยนแปลงของสภาพภูมิอากาศ การรุกรานถิ่นที่อยู่อาศัย และการลักลอบค้าอย่างต่อเนื่อง ด้วยเหตุนี้การขยายพันธุ์ให้ได้ปริมาณมากในระยะเวลาอันสั้น จึงมีความจำเป็นอย่างยิ่ง การศึกษานี้ จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อทดสอบปัจจัยต่าง ๆ ที่มีผลต่อการขยายพันธุ์ต้นกล้าเอื้องเข็มแดงในสภาพปลอดเชื้อ ได้แก่ 1) ประสิทธิภาพของสูตรอาหารพื้นฐานชนิดต่าง ๆ  2) ผลของสารควบคุมการเจริญเติบโตในกลุ่มออกซินและไซโทไคนิน และ 3) ผลของไคโทซาน เพื่อเพิ่มจำนวนต้นอ่อนให้ได้ปริมาณมาก ประกอบกับยังไม่มีรายงานการศึกษาถึงปัจจัยดังกล่าวมาก่อน จึงเป็นที่มาของการวิจัยในครั้งนี้ ซึ่งจะเป็นการส่งเสริมการอนุรักษ์พันธุกรรมของเอื้องเข็มแดงให้คงอยู่ต่อไป

วิธีดำเนินการวิจัย : ใช้ต้นกล้าเอื้องเข็มแดงที่ได้จากการเพาะเมล็ดในสภาพปลอดเชื้อมาขยายพันธุ์ การทดลองที่ 1: ศึกษาผลของอาหารพื้นฐาน 4 สูตร ได้แก่ VW, ½VW, MS และ ½MS เพื่อหาสูตรอาหารที่เหมาะสมต่อการเจริญเติบโตที่สุด  การทดลองที่ 2: นำสูตรอาหารพื้นฐานที่ดีที่สุดจากการทดลองแรก เสริมด้วยสารกลุ่มออกซิน ได้แก่ NAA, IAA และ IBA ที่ความเข้มข้น 0, 0.1, 0.5, 1.0 และ 2.0 มิลลิกรัมต่อลิตร เพื่อเปรียบเทียบการเจริญของแต่ละสูตรอาหาร การทดลองที่ 3: ใช้ช่วงความเข้มข้นเดียวกันกับการทดลองที่ 2 แต่เปลี่ยนเป็นกลุ่มไซโทไคนิน ได้แก่ BA, Kinetin และ TDZ และการทดลองที่ 4: ศึกษาผลของไคโทซานในการกระตุ้นการเจริญเติบโต ใช้สูตรอาหารที่ดีที่สุดจากการทดลองที่ 1 จากนั้นเติมไคโทซานลงในอาหารพื้นฐานสูตรที่เหมาะสม ที่ระดับความเข้มข้นตั้งแต่ 0 ถึง 100 มิลลิกรัมต่อลิตร (เพิ่มทีละ 10 มิลลิกรัมต่อลิตร) เพื่อระบุความเข้มข้นที่มีประสิทธิภาพสูงสุดในการส่งเสริมคุณภาพและปริมาณของต้นกล้า การทดลองทั้งหมดดำเนินการภายใต้สภาวะแวดล้อมที่ควบคุมได้ พร้อมทั้งมีการติดตามตรวจสอบพารามิเตอร์การเจริญเติบโตอย่างสม่ำเสมอ

ผลการวิจัย : หลังการเพาะเลี้ยงเป็นเวลา 12 สัปดาห์ พบว่า สูตร VW มีประสิทธิภาพสูงสุด โดยชักนำให้เกิดยอดสูงสุดร้อยละ 13.33 และมีจำนวนยอดเฉลี่ย 1.23 ยอดต่อต้น ซึ่งแตกต่างอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p≤0.05) เมื่อเทียบกับสูตรอื่น ๆ  มีจำนวนใบเฉลี่ยสูงที่สุด 4.46 ใบต่อต้น รวมถึงมีความสูงต้นอ่อนเฉลี่ยสูงที่สุด 0.94 เซนติเมตรต่อต้น ขณะที่การเลี้ยงต้นอ่อนเอื้องเข็มแดงบนสูตรอาหาร VW ที่เติมสารกลุ่มออกซิน พบว่า IAA ความเข้มข้น 0.5 มิลลิกรัมต่อลิตร ชักนำให้เกิดยอดสูงสุดร้อยละ 40 มีจำนวนยอดเฉลี่ยสูงสุด 1.70 ยอดต่อต้น และเกิดแคลลัสสูงสุดร้อยละ 20 ซึ่งแตกต่างอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติเมื่อเทียบกับสูตรอื่น ๆ รวมถึงชักนำให้เกิดโปรโทคอร์มสูงสุดร้อยละ 25 มีจำนวนโปรโทคอร์มเฉลี่ย 2.45 โปรโทคอร์มต่อต้น ขณะที่การเลี้ยงต้นอ่อนเอื้องเข็มแดง บนสูตรอาหาร VW ที่เติมสารกลุ่มไซโทไคนิน พบว่า อาหารที่เติม BA 0.5 มิลลิกรัมต่อลิตร ชักนำให้เกิดยอดสูงสุดร้อยละ 35 มีจำนวนยอดเฉลี่ยสูงสุด 1.55 ยอดต่อต้น และมีจำนวนใบเฉลี่ยสูงสุด 5.35 ใบต่อต้น รวมถึงการเลี้ยงต้นอ่อนเอื้องเข็มแดงบนสูตรอาหาร VW ที่เติมไคโทซาน 100 มิลลิกรัมต่อลิตร พบว่า มีร้อยละการเกิดยอด ได้สูงร้อยละ 35 มีจำนวนยอดเฉลี่ยสูงสุด 3.50 ยอดต่อต้น มีจำนวนรากเฉลี่ยสูงสุด 4.95 รากต่อต้น และมีจำนวนโปรโทคอร์มเฉลี่ยสูงสุด 2.10 โปรโทคอร์มต่อต้น ผลการวิจัยนี้เป็นพื้นฐานทางวิทยาศาสตร์สำคัญสำหรับการพัฒนาวิธีการขยายพันธุ์เอื้องเข็มแดงในสภาพปลอดเชื้อ เพื่อการอนุรักษ์และการขยายพันธุ์ปริมาณมากของพืชหายากชนิดนี้

สรุปผลการวิจัย : การวิจัยนี้ประสบความสำเร็จในการขยายพันธุ์ที่มีประสิทธิภาพสูงสำหรับเอื้องเข็มแดง โดยการใช้อาหารสูตร VW ร่วมกับไคโทซาน 100 มิลลิกรัมต่อลิตร ซึ่งจะช่วยให้สามารถผลิตต้นกล้าคุณภาพดีในปริมาณมากได้อย่างรวดเร็ว วิธีการนี้เป็นเครื่องมือสำคัญสำหรับการอนุรักษ์นอกถิ่นกำเนิด ช่วยในการผลิตพืชเพื่อนำกลับคืนสู่ป่าหรือเพื่อการค้าในเชิงพาณิชย์อย่างยั่งยืน ซึ่งสามารถช่วยลดอัตราการลักลอบเก็บกล้วยไม้เอื้องเข็มแดงจากธรรมชาติได้ และส่งเสริมการอนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพของกล้วยไม้ได้อย่างยั่งยืน