กายวิภาคศาสตร์เนื้อเยื่อชั้นผิวใบของพืชสมุนไพรในพื้นที่ สถานีวิจัยลําตะคอง จังหวัดนครราชสีมา

บทคัดย่อ

วัตถุประสงค์และที่มา : ปัจจุบันมีการนำพืชสมุนไพรมาใช้ประโยชน์ที่หลากหลาย ทำให้มีการรวบรวมองค์ความรู้และภูมิปัญญาพื้นบ้านในจังหวัดนครราชสีมาจากหลายแหล่ง อย่างไรก็ตามการระบุชนิดที่ถูกต้องของพืชสมุนไพรก่อนนําไปใช้  เป็นกระบวนการที่มีความสำคัญอย่างยิ่ง เพราะพืชบางชนิดแม้จะมีลักษณะสัณฐานภายนอกที่คล้ายคลึงกัน แต่อาจมีโครงสร้างทางกายวิภาคศาสตร์ที่ส่งผลต่อการสะสมสารพฤกษเคมี และสรรพคุณทางยาที่แตกต่าง โดยข้อมูลทางด้านกายวิภาคศาสตร์เนื้อเยื่อชั้นผิวใบเป็นอีกเครื่องมือสำคัญเครื่องมือหนึ่งเพราะเป็นลักษณะที่ถ่ายทอดทางพันธุกรรม ทำการศึกษา ได้ง่ายในทุกฤดูกาล และสามารถใช้ระบุชนิดจากตัวอย่างพืชสมุนไพรที่ไม่สมบูรณ์ หรือผ่านกระบวนการบดสับจนมีขนาดเล็ก หรือเป็นผงยา ซึ่งง่ายต่อการปลอมปนชิ้นส่วนจากชิ้นส่วนพืชสมุนไพรต่างชนิด การศึกษาครั้งนี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อให้เป็นฐานข้อมูลกายวิภาคศาสตร์ของเนื้อเยื่อชั้นผิวใบของพืชสมุนไพรบางชนิดที่พบในสวนสมุนไพรของสถานีวิจัยลําตะคอง ตำบลหนองสาหร่าย อำเภอปากช่อง จังหวัดนครราชสีมา ซึ่งเป็นสถานที่รวบรวมพันธุ์พืชสมุนไพรนานาชนิดที่ใช้ทั้งในทางเภสัชกรรมและป้องกันกําจัดศัตรูพืชและสัตว์  จึงถือเป็นพื้นที่เรียนรู้ที่สำคัญแห่งหนึ่งของประเทศ ทว่ายังขาดข้อมูลการศึกษากายวิภาคศาสตร์เนื้อเยื่อผิวใบของพืชที่รวบรวมอยู่ในสวนสมุนไพรแห่งนี้  ข้อมูลจากการศึกษาในครั้งนี้ จึงสามารถเติมเต็มองค์ความรู้รวมถึงสามารถนำไปต่อยอดสู่การใช้ในงานด้านพฤกษอนุกรมวิธาน และเภสัชพฤกษศาสตร์ต่อไป

วิธีดำเนินการวิจัย : เก็บตัวอย่างพืชสมุนไพรจากสวนสมุนไพรของสถานีวิจัยลําตะคอง จังหวัดนครราชสีมา จำนวน 42 วงศ์ 75 สกุล 86 ชนิด และเก็บรักษาตัวอย่างในเอทิลแอลกอฮอล์ ความเข้มข้นร้อยละ 70 ทำการศึกษาลักษณะทางกาย  วิภาคศาสตร์เนื้อเยื่อชั้นผิวใบของพืชสมุนไพร โดยลักษณะที่ศึกษาประกอบด้วย ลักษณะผิวเคลือบคิวทิน ชนิดและตำแหน่งของปากใบ ความหนาแน่นของปากใบ รูปร่างของเซลล์ในเนื้อเยื่อชั้นผิว ความหนาแน่นของเซลล์ในเนื้อเยื่อชั้นผิว รูปแบบของขน ชนิดของผลึกและสารสะสม โดยเทคนิคการทําให้ใสด้วยสารละลายโซเดียมไฮดรอกไซด์ (NaOH) ความเข้มข้นร้อยละ 5 โดยเลือกตัวอย่างใบที่สมบูรณ์เจริญเต็มที่ ขนาดประมาณ 5×5 มิลลิเมตร แช่ในสารละลายคลอรอกซ์ (clorox) ความเข้มข้น 5 เปอร์เซ็นต์ เป็นเวลา 15-30 นาที (จนชิ้นตัวอย่างไม่มีสี) หลังจากนั้นนําไปล้างด้วยนํ้าสะอาด 4-5 ครั้ง ดึงนํ้าออกจากชิ้นตัวอย่างด้วยสารละลายแอลกอฮอล์ความเข้มข้น 30 เปอร์เซ็นต์ 50 เปอร์เซ็นต์ และ 70 เปอร์เซ็นต์ ขั้นตอนละ 15 นาที ตามลําดับ ย้อมชิ้นตัวอย่างในสารละลายสีซาฟรานินโอ (safranin O) เข้มข้น 1 เปอร์เซ็นต์ ในสารละลายแอลกอฮอล์ ความเข้มข้น 70 เปอร์เซ็นต์ เป็นเวลา 3-12 ชั่วโมง และล้างสีส่วนเกินออกด้วยแอลกอฮอล์ 95 เปอร์เซ็นต์ 2-3 ครั้ง แล้วนําไปดึงนํ้าออกจากชิ้นตัวอย่างโดยนําตัวอย่างไปแช่ในสารละลายแอลกอฮอล์ความเข้มข้น 95 เปอร์เซ็นต์ จากนั้นแช่ในแอลกอฮอล์       ความเข้มข้น 100 เปอร์เซ็นต์ แล้วแช่ในสารละลายที่มีส่วนผสมของแอลกอฮอล์กับไซลีน อัตราส่วน 1:1 ตามด้วยแช่ในไซลีน ขั้นตอนละ 30 นาที ตามลําดับ แล้วผนึกสไลด์ด้วย DePeX บรรยายลักษณะ และศึกษากายวิภาคศาสตร์ผิวใบทั้งสองด้านภายใต้กล้องจุลทรรศน์แบบใช้แสง บันทึกภาพด้วยกล้องดิจิตอลที่เชื่อมต่อกับกล้องจุลทรรศน์แบบใช้แสง Leica รุ่น ICC50W ตัวอย่างอ้างอิงเก็บรักษาไว้ที่พิพิธภัณฑ์พืชมหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมา

ผลการวิจัย : ผลการศึกษาพบว่าลักษณะกายวิภาคศาสตร์เชิงคุณภาพทั่วไปของผิวใบพืชสมุนไพร 86 ชนิด พบลักษณะดังนี้ 1) รูปแบบของผิวเคลือบคิวทินเรียบหรือแบบริ้ว 2) รูปร่างของเซลล์ในเนื้อเยื่อชั้นผิวมีรูปร่างหลายเหลี่ยม รูปร่างคล้ายจิกซอว์ และรูปร่างไม่แน่นอน 3) แผ่นใบมีปากใบในเนื้อเยื่อผิวทั้งด้านบนและด้านล่าง หรือพบเฉพาะในเนื้อเยื่อผิวใบด้านล่าง ชนิดของปากใบเป็นแอนอโมไซติก พาราไซติก แอคทิโนโซติก ไซโคลไซติก เททระไซติก แอนไอโซไซติก และไดอะไซติก 4) ชนิดของขนเป็นขนเซลล์เดียว ขนสองเซลล์ ขนหลายเซลล์เรียงแถวเดียว ขนต่อม และไม่มีขน และ 5) รูปแบบของสารสะสมเป็นผลึกรูปปริซึม ผลึกรูปดาว ผลึกรูปเข็ม ผลึกรูปเม็ดทราย ผลึกซิสโทลิท และไม่มีสารสะสม ลักษณะดังกล่าวสามารถใช้ในการระบุพืชบางชนิดได้ สำหรับลักษณะกายวิภาคศาสตร์เชิงปริมาณในเนื้อเยื่อผิวของพืชพบบริเวณผิวใบด้านบนของ Trevesia palmata มีค่าเฉลี่ยของความหนาแน่นของเซลล์ในเนื้อเยื่อชั้นผิวมากที่สุด(236.55±11.0 เซลล์/ตารางมิลลิเมตร) ในขณะที่ Dracaena angustifolia ค่าเฉลี่ยของความหนาแน่นของเซลล์ในเนื้อเยื่อชั้นผิวน้อยที่สุด (33.44±4.19 เซลล์/ตารางมิลลิเมตร) Murraya paniculata มีค่าเฉลี่ยของหนาแน่นของปากใบมากที่สุด (60.33±7.12 ปากใบ/ตารางมิลลิเมตร) ในขณะที่ Platostoma palustre มีค่าเฉลี่ยของหนาแน่นของปากใบน้อยที่สุด (1.11±0.31 ปากใบ/ตารางมิลลิเมตร) บริเวณผิวใบด้านล่างของ Buddleja paniculata มีค่าเฉลี่ยของความหนาแน่นของเซลล์ในเนื้อเยื่อชั้นผิวมากที่สุด (185.00±6.63 เซลล์/ตารางมิลลิเมตร) ขณะที่ Strobilanthes cusia มีค่าเฉลี่ยของความหนาแน่นของเซลล์ในเนื้อเยื่อชั้นผิวน้อยที่สุด (7.44 ±11.28 เซลล์/ตารางมิลลิเมตร) Murraya paniculata มีค่าเฉลี่ยของหนาแน่นของปากใบมากที่สุด (63.44±9.87 ปากใบ/ตารางมิลลิเมตร) ส่วน Platostoma palustre มีค่าเฉลี่ยของหนาแน่นปากใบน้อยที่สุด (2.33±1.33 ปากใบ/ตารางมิลลิเมตร)

สรุปผลการวิจัย : การศึกษากายวิภาคศาสตร์ของผิวใบพืชสมุนไพรในสถานีวิจัยลำตะคองครั้งนี้ พบลักษณะกายวิภาคศาสตร์เชิงคุณภาพ ได้แก่ รูปแบบของผิวเคลือบคิวทิน รูปร่างของเซลล์ในเนื้อเยื่อชั้นผิว ชนิดและตำแหน่งของปากใบ ชนิดของขน และรูปแบบของสารสะสม สามารถนำไปใช้ตรวจสอบเอกลักษณ์ของพืชสมุนไพรในพื้นที่บางชนิดได้ สำหรับลักษณะกายวิภาคศาสตร์เชิงปริมาณมีความแปรผันของข้อมูลจึงไม่สามารถใช้ระบุชนิดพืชสมุนไพรที่ศึกษาทั้งหมดได้ แต่สามารถใช้จำแนกพืชสมุนไพรบางชนิดที่มีลักษณะเชิงคุณภาพเหมือนกันได้ ข้อมูลดังกล่าวจะเป็นพื้นฐานสำคัญอันนำไปสู่การใช้เพื่ออ้างอิง และประยุกต์ในงานด้านเภสัชศาสตร์ของพืชชสมุนไพรในอนาคต