องค์ประกอบอาหารของปลากระมัง Puntioplites proctozystron (Bleeker, 1865) บริเวณพื้นที่ราบลุ่มแม่น้ำจังหวัดพระนครศรีอยุธยา

บทคัดย่อ

วัตถุประสงค์และที่มา: ปลากระมัง Puntioplites proctozystron เป็นปลาน้ำจืดชนิดหนึ่งในวงศ์ปลาตะเพียนที่มีความสำคัญทางเศรษฐกิจ มีความชุกชุมสูง และกระจายอยู่ทั่วไปในบริเวณพื้นที่ราบลุ่มแม่น้ำจังหวัดพระนครศรีอยุธยา การทำความเข้าใจเกี่ยวกับองค์ประกอบอาหาร พฤติกรรมการหาอาหาร และการกินอาหารของปลามีความสำคัญในการจัดการทรัพยากรประมงในระบบนิเวศพื้นที่ราบลุ่มแม่น้ำ งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษารูปแบบการกินอาหาร ลักษณะอวัยวะที่ใช้ในการกินอาหาร และทางเดินอาหาร และการเปลี่ยนแปลงองค์ประกอบอาหารตามช่วงระยะการเติบโตและฤดูกาลของปลากระมังในพื้นที่ราบลุ่มแม่น้ำจังหวัดพระนครศรีอยุธยา

วิธีดำเนินการวิจัย: ทำการวิเคราะห์ตัวอย่างปลากระมังที่ทำการเก็บรวบรวมตัวอย่างจาก 8 บริเวณศึกษาในแม่น้ำเจ้าพระยา แม่น้ำน้อย แม่น้ำลพบุรี แม่น้ำป่าสัก และทุ่งรับน้ำบางบาล อำเภอบางบาล จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ในเดือนเมษายน 2566 (ฤดูแล้ง) และเดือนกรกฎาคม 2566 (ฤดูฝน) จำนวนตัวอย่างปลากระมังรวมทั้งสิ้น 108 ตัว จำแนกออกเป็นปลาระยะวัยรุ่นและปลาโตเต็มวัยจำนวน 75 และ 33 ตัว ตามลำดับ นำมาศึกษารูปแบบการกินอาหาร ลักษณะอวัยวะที่ใช้ในการกินอาหารและทางเดินอาหาร และองค์ประกอบอาหารในทางเดินอาหารด้วยวิธีการหาความถี่ในการพบ (frequency of occurrence) และเปรียบเทียบความแตกต่างทางสถิติโดยใช้การทดสอบไคสแควร์ที่ระดับนัยสำคัญ 0.05

ผลการวิจัย: ปลากระมังมีปากอยู่ในระดับต่ำทางด้านหน้าตอนล่างของส่วนหัว (subterminal/inferior position) จัดเป็นปลาที่หากินตามพื้นท้องน้ำ มีการเปลี่ยนแปลงลักษณะอวัยวะที่ใช้ในการกินอาหารและทางเดินอาหารตามช่วงอายุ โดยปลากระมังระยะโตเต็มวัยมีความยาวของลำไส้เมื่อเทียบกับความยาวมาตรฐานสูงกว่าปลากระมังระยะวัยรุ่น โดยมีค่าในช่วง 1.73-3.12 และ 1.68-2.53 เท่าของความยาว ตามลำดับ สอดคล้องกับการเป็นสัตว์ที่สามารถกินได้ทั้งพืชและสัตว์ (omnivore) องค์ประกอบอาหารหลักโดยรวม ได้แก่ สาหร่ายขนาดใหญ่  ซากอินทรียสาร และชิ้นส่วนของพืช การเปลี่ยนแปลงการกินอาหารตามระยะการเติบโต (ontogenetic dietary shift) พบปลากระมังระยะวัยรุ่น กินอาหารหลากหลายชนิดทั้งในมวลน้ำและพื้นท้องน้ำ โดยอาหารหลักคือสาหร่ายขนาดใหญ่ ซากอินทรียสาร และชิ้นส่วนของพืช รวมทั้งมีการพึ่งพากลุ่มอาหารแพลงก์ตอนสัตว์พวกโคพีพอด ส่วนปลากระมังระยะโตเต็มวัยมีการหาอาหารบริเวณพื้นท้องน้ำเป็นหลักพบอาหารกลุ่มสัตว์หน้าดินเพิ่มขึ้นเมื่อเทียบกับปลากระมังระยะวัยรุ่น โดยมีอาหารหลักคือสาหร่ายขนาดใหญ่ ซากอินทรียสาร ชิ้นส่วนของพืช โพลีคีต และไส้เดือนน้ำ การเปลี่ยนแปลงองค์ประกอบอาหารตามฤดูกาลพบว่าในฤดูแล้งพบสัตว์หน้าดินพวกออสตราคอด โพลีคีต และไส้เดือนน้ำในทางเดินอาหารของปลากระมังระยะโตเต็มวัยมีความถี่ในการพบมีค่าสูงเท่ากับ 81.3%, 68.8% และ 43.8% ตามลำดับ สัตว์หน้าดินเหล่านี้ ไม่พบในทางเดินอาหารของปลากระมังระยะโตเต็มวัยในช่วงฤดูฝน ส่วนปลากระมังระยะวัยรุ่นมีการพึ่งพาอาหารพวกซากอินทรียสารมากที่สุด (91.8%) ในช่วงฤดูฝน

สรุปผลการวิจัย: ปลากระมังจัดเป็นพวกกินอาหารแบบฉวยโอกาส (opportunistic omnivore-detritivore) ที่มีความยืดหยุ่นสูงในการเปลี่ยนกลุ่มอาหารตามช่วงอายุและฤดูกาล การปรับตัวทางด้านลักษณะอวัยวะที่ใช้ในการกินอาหารและทางเดินอาหารเช่นการมีปากในระดับต่ำ และอัตราส่วนความยาวของลำไส้เมื่อเทียบกับความยาวมาตรฐานที่เพิ่มขึ้นในปลากระมังระยะโตเต็มวัย ช่วยให้สามารถหากินตามพื้นท้องน้ำและย่อยอาหารพวกพืชและซากอินทรีย์ซึ่งเป็นอาหารหลักสามกลุ่มที่พบมากที่สุด ได้แก่ สาหร่ายขนาดใหญ่ ซากอินทรียสาร และชิ้นส่วนของพืช รูปแบบการกินอาหารของปลากระมังมีการเปลี่ยนแปลงชัดเจนโดยเปลี่ยนจากการพึ่งพากลุ่มอาหารแพลงก์ตอนสัตว์พวกโคพีพอดในระยะวัยรุ่นไปเป็นกินสัตว์หน้าดินขนาดใหญ่พวกโพลีคีตและไส้เดือนน้ำในปลากระมังระยะโตเต็มวัย การปรับตัวตามฤดูกาลแสดงให้เห็นถึงการใช้ประโยชน์จากสาหร่ายขนาดใหญ่และซากอินทรียสารที่เพิ่มขึ้นในช่วงฤดูฝน และการกินสัตว์หน้าดินขนาดใหญ่สูงในช่วงฤดูแล้งโดยเฉพาะในปลากระมังระยะโตเต็มวัยแสดงถึงการปรับตัวเพื่อใช้ประโยชน์จากความหนาแน่นของทรัพยากรอาหารในช่วงน้ำนิ่งในฤดูแล้ง